مرحوم کلینی محدث بزرگوار شیعه در کتاب اصول کافی بعد از کتاب عقل و جهل کتاب فضل العلم را مطرح فرموده است.باب اول این کتاب را بابُ فرضِ العلمِ و وجُوبُ طلبهِ و الحِثُّ علیهِ نامگذاری فرموده است. در ابتدای بحث ۵ روایت نقل می کند که بر وجوب فراگیری علم دلالت دارند. که چهار […]

مرحوم کلینی محدث بزرگوار شیعه در کتاب اصول کافی بعد از کتاب عقل و جهل کتاب فضل العلم را مطرح فرموده است.باب اول این کتاب را بابُ فرضِ العلمِ و وجُوبُ طلبهِ و الحِثُّ علیهِ نامگذاری فرموده است.

در ابتدای بحث ۵ روایت نقل می کند که بر وجوب فراگیری علم دلالت دارند. که چهار روایت آن از امام صادق(ع) است.

سپس چهار روایت دیگر از امام صادق(ع)نقل می کند که مفاد همه‌ی آنها ضرورت تفقه در دین است.لازم می دانم فهرستی از تعبیرات امام صادق(ع) در این روایات را اشاره کنم.

۱-تَفَقَّهوا فی دیْنِ اللهِ

۲-مَن لَمْ یَتفَقَّه فی الدّین فَهو اَعرابیٌّ

۳-اِنَّ اللهَ یقولُ فی کِتابِه لَیتَّفَقَّهوا فی الدّینِ

۴-علیکُم بِالتَّفقُّهِ فی دینِ اللهِ و لا تکونوا اَعْراباً

۵-مَن لمْ یَتَفقَّه فی دینِ اللهِ لمْ یَنظُرِ اللهِ الیهِ فی یَومِ القِیامهِ

۶-لَوَدِدْتُ اَنَّ اصحابی ضُرِبَتْ رُؤُسُهُم بالسِّیاطِ حتِّی یتَفقَّهوا(۱)

شخصی به امام صادق(ع) عرض کرد : مردی است آشنا با مرام ولایت ولکن خانه نشین است و با هیچکدام از برادران دینی خود آشنایی ندارد . امام فرمودند: کَیفَ یَتفقَّهُ هذا فِی دینِه ؟

چند یاد آوری:

یاد آوری اول:

علت اینکه اکثر روایات مربوط به وجوب فراگیری دانش و تفقه در دین را امام صادق (ع) بیان فرموده اند بدلیل ویژگی های حاکم بر عصر امامت ۳۴ ساله آن بزرگوار می باشداز قبیل:

۱-تزلزل حکومت بنی امیه بخاطر درگیری های داخلی

۲-ضعفهای ابتدای حاکمیت بنی عباس

۳-بوجود آمدن جنبش فکری و فرهنگی در جامعه اسلامی به طوری که در مراکز علمی آن زمان علوم اسلامی و بشری متعددی تدریس می شد. از قبیل:علم‌قرائت؛تفسیر،حدیث،فقه،کلام،طب،فلسفه،نجوم و ریاضیات

۴-گسترش فرقه های متعدد کلامی و اعتقادی از قبیل:معتزله،جبریه،مرجئه،غلات،زنادقه،مشبهه،متصوفه،مجسمه وتناسخیه لذا فرزندان شیعه از این نظر مورد تحدید قرار می گرفتند

 

بدین جهت امام صادق (ع) خطاب به یکی از یاران خود می فرماید:

لا خَیرَ فیمَنْ لا یَتفقَّهُ مِنْ أصْحابِناَ یا بشیرّ( بشیر الدّهان)إنَّ الرّجُلَ مِنْهُمْ إذا لَمْ یستَغْنِ بفقهِهِ إحتاجَ إلَیهِمْ فَإذا احْتاجَ الیْهِمْ أدْخَلوهُ فِی بابِ ضَلالَتِهِمْ و هوَ لا یَعْلمُ(۱)

یاد آوری دوم

در بیان امام واژه های أعْراب و أعْرابی تکرار شده است.جوهری در صحاح اللغه می نویسد:

الاَعـرابِیُّ نِسْبهٌ إلـی الْأعـْرابِ لأنَّهُ لا واحِـدَ لَـهُ وَ هُـمْ ساکِنوا الْبادِیَهِ مِنَ العَربِ الذّینَ لا یُقیمُونَ فِی الأمصارِ وَ لا یَدخُلونَها الّالِحاجَهٍ و لا یَعرِفُونَ الدّینَ(۱)

یادآوری سوم:

مرحوم علامه مجلسی روایات مربوط به تفقه در دین و سایر روایات دال بر وجوب تحصیل علوم را در جلد ۱ بحار الانوار باب ششم صفحه ۲۰۹ آورده است و برخی از واژه هارا توضیح داده است مثلا می نویسد:

الأعرابُ : سُکاّنُ الْبادِیهِ لا واحدَلَهُ و یُجمَعُ عَلی أعاریْبَ لَمْ یَنظُرِ اللهُ إلیْهِ: عَدَمُّ النَّظَرِ کِنایَهٌ عَنِ السَّخَطِ وَ الغَضَبِ وَ لَم یُزَّ کِ لَهُ عَمَلاً: ای لا یَقْبَلُ أعمالَهُ

 

یاد آوری چهارم:

بنا به اظهار نظر نوع مفسران ، محدثان و فقهاء مراد از تفقه در دین فهم عمیق تمامی معارف دینی است اعم از احکام، عقاید، اخلاق و سائر معارف دینی لذا اختصاص به فراگیری فقط فقه ندارد.

 

حوزه های علمیه شیعه در طول تاریخ:

بعد از پایان دوران غیبت صغری حوزه های علمیه شیعه به سبک فعلی در کشور ها و شهرهای مختلف راه اندازی شد.

۱-حوزه علمیه قم و ری

به دلیل فشار مضاعف عباسیان به شیعه بسیاری از علما ناچار شدند ترک وطن نموده و در قم و ری مستقر شوند چون دوران حاکمیت آل بویه بود تدوین اصول اربعه مأه حدیث از جمله کافی کلینی و من لا یحضره الفیقه صدوق از ثمرات این حوزه است.

 

۲-حوزه علمیه بغداد

در قرن پنجم به دلیل ضعف حکومت عباسیان و خارج شدن فقه شیعه از سانسور و حضور شخصیتهایی همانند شیخ مفید ، شیخ طوسی و سید مرتضی علم الهدی حوزه قم و ری به بغداد منتقل گردید.

 

۳-حوزه علمیه نجف

به دنبال اشغال شهر بغداد توسط سلجوقیان مرحوم شیخ طوسی به نجف مهاجرت و حوزه علمیه نجف را تاسیس کرد که تا کنون استمرار دارد.

 

۴-حوزه علمیه بلاد شام(حلب،طرابلس و…)

تعدادی از شاگردان شیخ مفید و سیدمرتضی علم الهدی از بغداد به بلاد شام هجرت کردند. بدینوسیله حوزه علمیه در این منطقه پایه گذاری گردید و سالها استمرار داشت.

 

میتوان از شخصیت های برجسته این حوزه علمیه به ترتیب زیر نام برد:

۱-ابوالصلاح حلبی

۲-سلار دیلمی مولف المراسم در فقه

۳-ابوالمکارم ابن زهره

۴-ابن شهر آشوب مازندرانی

۵-قاضی ابن البراج صاحب المهذب فی الفقه

حوزه علمیه حلّه:

از قرن پنجم شهر حله به دار العلم شیعه تبدیل گردید. در قرن هفتم حوزه علمیه حله محل تدریس علمای بزرگ شیعه بوده و خاندانهای بزرگ و علمای شیعه در این شهر رشد کردند مانند آل طاووس، آل مطهر، آل نما. دانشمندان زیر مربوط به این حوزه هستند:

۱-ابن ادریس حلی

۲-علامه حلی

۳-محقق‌حلی صاحب شردیع

۴-سیدبن طاووس

۵-ابن مهد حلی

 

۳-حوزه علمیه جبل عامل

از قرن هشتم الی قرن دهم این منطقه مرکز علمی شیعه بوده که متشکل از چند شهر و روستا می باشد از قبیل: میس،جزّین،عَیناتا،جَبَعْ،مَشغَرِه،کَرَک، بَعلبَک.

مرحوم حر عاملی در کتاب امل الآمل۲۰۰ نفر از دانشمندان این حوزه را نام میبرد از جمله :

۱-ابو الفتح کراجکی

۲-شهید اول

۳-شهیدثانی

۴-محقق کرکی

۵-شیخ حسین صاحب معالم

۶-شیخ بهایی

 

در دوره اخیر:

۱-سید عبدالحسین شرف الدین

۲-شیخ محمدجواد مغنیه

۳-سیدمحمد امین صاحب اعیان الشیعه

۴-سیدمحمد حسین فضل الله

۵-محمدمهدی شمس الدین

 

۵-حوزه علمیه سامرا

در سال ۱۲۹۱ ق سید محمد حسن شیرازی شاگرد برجسته شیخ مرتضی انصاری و شیخ محمدحسن صاحب جواهر از نجف به سامرا هجرت نمود و حوزه سامرا را تاسیس فرمود و فتوای تحریم تنباکو را از این شهر صادر فرمود و عمر این حوزه حدود ۲۰ سال بود.

 

علل هجرت میرزا:

۱-اجتناب از ریاست و مرجعیت

۲-اسکان شیعه در مدفن امامین عسکریین(ع)

۳-ایجاد وحدت اسلامی میان شیعه وسنی

۴-دوری جستن از فضای بسته نجف

مکتب سامرا:

درعین حال که عمر حوزه سامرا کوتاه بوده و از ۲۰ سال تجاوز نکرد لکن به دلیل عظمت علمی میرزای شیرازی و شاگردان برجسته او حوزه سامرا در فقه و اصول و شیوه استدلال و استنباط صاحب مکتب بود که حدود ۱۲ فرق با حوزه نجف و سایر حوزه های علمیه داشت از آن جمله است:

۱-تکیه بر نصوص و متون بجای قواعد عقلی

۲-مقدم داشتن فقه بر علم اصول برخلاف نجف

۳-بیان ضابطه بجای حل مسئله

۴-عدم استفاده از فلسفه در اصول

۵-یاد دادن روش به طلاب

۶-مباحثه در کنار تدریس

۷-مشارکت دادن شاگرد در تدریس

  

فارغ التحصیلان حوزه علمیه سامراء:

۱-شیخ عبد الکریم حائری موسس حوزه علمیه قم

۲-سید عبدالحسین شرف الدین صاحب المراجعات

۳-حاج آقا رضا همدانی صاحب مصباح الفقیه

۴-سید محسن امین صاحب اعیان الشیعه

۵-حاج آقا بزرگ تهرانی صاحب الذریعه

۶-سیدحسن صدر صاحب تاسیس الشیعه

۷-شیخ محمد جواد بلاغی صاحب آلاءالرحمن

۸-شیخ محمدرضا مظفر صاحب اصول و منطق مظفر

۹-شیخ عبدالحسین امینی صاحب الغدیر

 

مرحوم آقـا بزرگ تهرانی کتـابی دارد به نام هدیه الرازی الی المجدد الشیرازی.پانصد نفر از شاگردان میرزا را نیز نام میبرد.

 

پی نوشت:

(۱)اصول کافی /کلینی ج۱ کتاب العلم

(۲)وسائل الشیعه/حرعاملی ج۱۵ص۱۹۶

(۳)صحاح اللغه/جوهری ج۱ ص ۱۷۸

مکان:حوزه علمیه امام خمینی (ره)

موضوع: تاریخچه‌حوزه های علمیه شیعه

مناسبت: آغاز سال تحصیلی