تفسیر قرآن کریم _ جلسه دوم

اندازه فونت :
۱۳۹۱/۰۶/۱۲

۲- عقل فطری بشر :

از جمله منابع برای تفسیر قرآن عقل سالم و فطری انسان است چون عقل حجت درونی بشر است همان طور که پیامبران حجت بیرونی هستند و نقش هر دو هدایت و راهنمائی انسان است عقل است که میان نصّ و ظاهر ، محکم و متشابه و ….. فرق می گذارد و عام را از خاص جدا می سازد و هر کدام را در محدوده خود به کار می برد .

۳- روایات متواتر :

فرمایشات پیامبر اسلام (ص) ریشه در وحی الهی دارد و در مورد زیادی با سخنان خود مقصود خود را از روایات قرآن روشن کرده است بعد از او ائمه معصومین علیهم السلام مفسّران اصلی قرآن هستند چون معصوم از خطا بوده و سخن آنان از رسول خدا (ص) سر چشمه گرفته و ریشه در وحی دارد و همچنین به دلیل حدیث ثقلین همیشه همراه قرآن است این موارد سه گانه یعنی ظواهر آیات ، عقل سالم و فطری انسان و روایات متواتر منابع اصلی هستند بعضی از تحلیل گران علوم قرآنی موارد دیگری را نیز به عنوان منابع تفسیر ذکر کرده اند از قبیل :

۱- مراجعه به تفاسیر علمای سلف و گذشتگان

۲- مراجعه به لغت و ادبیات عرب

۳- شناخت پیدا کردن به شأن نزول آیات

۴- مراجعه به علوم جدید و ملاحظه کشفیات آنها .

روشهای تفسیر قرآن :

برای تفسیر کردن قرآن در ادوار مختلف تاریخ اسلام از سوی دانشمندان و مفسّران روش های متعددی به کار گرفته شده است از قبیل :

۱- تفسیر قرآن به قرآن

۲- تفسیر قرآن به عقل

۳- تفسیر قرآن به روایات

۴- تفسیر موضوعی

۵- تفسیر به رأی

علل پیدایش روش های متعدد

در عصر خود رسول خدا مسلمانان مشکلات خود از جمله پرسش های تفسیری خود را بطور مستقیم از آن بزرگوار استفاده می کردند . نیازی به اتخاذ روش خاص در تفسیر قرآننبود و در عصر ائمه علیهم السلام نیز تا حدودی وضع بر همان منوال بویژه برای شیعیان وپیروان اهل بیت (ع) که قول ، فعل و تقریر ائمه را حجت می دانستند .

امّا با مرور زمان اتفاقات و حوادثی در جامعه اسلامی رخ داد که منجر به بروز روش های متعدد در تفسیر کلام خدا گردید . از جمله :

۱ در اثر فتوحات اسلامی بخش های کلامی متعددی بوجود آمد که مسلمانان برای مقابله با پیروان و رهبران مذاهب مختلف نیازمند به تفسیر قرآن با استفاده از برخی روشها شدند .

۲- ترجمه و انتقال کتب فلسفی یونانی به جوامع اسلامی ، لذا در عصر عباسیان بخش های فلسفی و عقلی رشد کرد و در همین زمان تصوف هم ظاهر شد و بعضی از مردم به ریاضت و مجاهدت با نفس روی آوردند و در این میان گروه سومی از مردم اهل حدیث شدند که بر تعبد محض به ظواهر دینی پای بند بودند .

توضیح :

۱- تفسیر قرآن به قرآن :

مرحوم علامه طباطبائی صاحب تفسیر المیزان می فرماید : تشخیص دادن مفاهیم عالیه و فهم حقایق قرآن به دو صورت ممکن است .

الف : اینکه ابتداء بحث های علمی و فلسفی انجام بدهیم تا نتیجه مطلوب و حق در آن مسئله علمی یا فلسفی روشن شود سپس آیات قرآن را برآن مسئله علمی یا فلسفی حمل کنیم این روش در مورد غیر قرآن خوب است لکن در تفسیر قرآن صحیح نمی باشد .

ب : اینکه قرآن را با قرآن تفسیر کنیم و معنای هر آیه را با تفکر در همان آیه و آیات دیگر به دست آوریم و مصادیق آیه را معلوم کنیم و با استفاده از خصوصیات ذکر شده در آن آیات آن مصادیق را مشخص کنیم چنانکه خداوند در قرآن می فرماید :

نَـزَّلْـنـا عَـلَـیْـکَ الْـکِـتـابَ تِـبْـیـانـاً لِــکُـلِّ شَــیْ‏ءٍ .

ما قرآن را بر تو فرو فرستادیم تا روشنگر هر چیزی باشد .

لذا بعید است که قرآن روشنگر هر چیزی باشد ولی روشنگر خود نباشد . (۱)

ادله تفسیر قرآن به قرآن :

۱- در زمان ائمه علیهم السلام تمسک به آیات قرآن برای روشن شدن بعضی آیات دیگر انجام

می شد چنانچه از امام باقر علیه السلام سئوال کردند چرا قصر نماز مسافر را واجب می فرمائید

در حالی که در آیه قرآن آمده است :

وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاه . (۲)

۲شیوه مفسّرین بزرگ شیعه و اهل سنت هم تفسیر قرآن به قرآن بوده است .

در تفسیر مجمع البیان و تفاسیر اهل سنت گاهی از آیات برای تفسیر یک آیه استفاده می شده . پس این یک روش قدیمی است حتی ابن تیمیه می گویند : اگر کسی سئوال بکند بهترین طریق تفسیر چیست ؟

فـالـجـواب انّ اصّـح الـطـرق فـی ذلـک أن یـفـسـر الـقـرآن بـالـقـرآن .

جواب این است که صحیح ترین روش تفسیر قرآن با قرآن است .

۳- تکرار شدن آیات در قرآن خود شاهد این مطلب است که طبعاً می تواند بعضی آیات مفسّر بعضی دیگر باشد .

۴- در روایت نبوی مرسل آمده است که :

القـرآن یـفـسّـر بـعـضه بـعـضـاً .

قرآن بعضی از قسمت هایش بعضی دیگر را تفسیر می کند این جمله مشهور است ولی سند آن برای ما روشن نیست از این جهت مرسل نامیده می شود .

پی نوشت :

(۱) المیزان ج ۱ص ۱۱

(۲) سوره نساء آیه ۱۰۱

 

سوال خود را مطرح کنید :