مصاحبه مرکز صدا و سیما با امام جمعه شهرستان خوی در آستانه ماه مبارک رمضان   از دیدگاه اسلام : استهزاء ، عیب جویی ، تنابز به القاب محکوم است یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِّن نِّسَاء عَسَى أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا […]

مصاحبه مرکز صدا و سیما با امام جمعه شهرستان خوی در آستانه ماه مبارک رمضان

 

از دیدگاه اسلام : استهزاء ، عیب جویی ، تنابز به القاب محکوم استIMG 9006

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِّن نِّسَاء عَسَى أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْـسَ الاِسْـمُ الْـفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ وَمَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ

اى کسانى که ایمان آورده‏اید نباید قومى قوم دیگر را ریـشـخـنـد کند شـایـد آنـهـا از ایـنـهـا بـهتر باشند و نباید زنانى زنان [دیـگـر] را [ریـشـخـنـد کـنند ] شاید آنها ازاینها بهتر باشـنـد و از یـکـدیـگـر عـیـب مگیرید و به همدیگر لقبهاى زشت مدهید چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان و هر که توبه نکرد آنان خود ستمـکارند

 

۲-محورهای مباحث سوره حجرات: 

با توجه به اینکه موضوع مصاحبه تقسیر آیه ۱۱ سوره حجرات می باشد لذا لازم میدانم ابتدا به مـحورهـای اسـاسی مباحث سوره حجرات اشاره ای داشته باشیم که به ترتیب زیر میباشد

الف:تعلیم آداب برخورد مسلمانان با رسولخدا(ص) 

ب:دستور اجتناب از رذایل اخلاقی امثال 

مسخره کردن ، سوء ظن، تجسس، غیبت و … 

ج:معرفی تقوا بعنوان معیار ارزش گذاری بر انسانها  

 

محتوای آیه ۱۱: 

ابتدا لازم است اجمالی از محتوای آیه ۱۱ را مورد اشاره قرار بدهیم که به ترتیب زیر میباشد  

۱ . نهی از مسخره کردن دیگران 

۲ . نهی از عیبجویی دیگران 

۳ . نهی از صدا زدن دیگران با القاب زشت  

۴ . زشت شمردن نامگذاری بد پس از ایمان 

۵ . نهی از ترک توبه از اعمال زشت مذکور 

 

توضیحات: 

لغت شناسان و مفسران فرموده اند: کلمه سخریه بمعنای استهزاء است 

با توجه به اینکه مفهوم سخریه و استهزاء یک مفهوم عام است لذا موارد ذیل را شامل می شود  

 

شیوه های استهزاء: 

۱-تحقیر و خوار ساختن دیگران به وسیله زبان 

۲-کوچک شمردن هم نوعان با اشاره کردن 

۳-خوار ساختن انسانها بوسیله تقلید کردن 


ریشه های استهزاء:
  

در زمینه استهزاء یکی از مباحث مهم پرداختن به عوامل و ریشه های استـهـزاء است چون مادامی که این ریشه ها و عوامل شناخته نشوند درمان این رذیله اخلاقی بسیار سخت و مشکل خواهد بود لذا با استفاد ه از کتب روایی و اخلاقی و روان شناسی میتوان موارد زیر را به عنوان ریشه های رو آوردن انسانها به استهزاء مطرح ساخت. 

۱-جهل و نادانی فرد مسخره کننده 

۲-احساس حقارت مسخره کننده در مقابل طرف 

۳-خود بزرگ بینی و غرور  

۴-حسادت به طرف مقابل 

۵-کوچک و حقیر شمردن طرف  

۶-برای خنداندن دیگران 

پیامدهای استهزاء: 

پرداختن به پیامدها و تبعات مسخره کردن دیـگـران یـکـی از مـوضـوعــات مـهمی است که در درمـان ایـن رذیـلـه اخـلاقـی میـتـوانـد نقش اساسی داشته باشد باز از کتب روایی و اخلاقی استفاده میشود که استهزاء دیگران گناهان و فسادهای متعددی را به دنبال دارد 

از قبیل: 


۱-کـشـف عـیـوب دیگـران
  

۲-ایجاد اختلاف و درگیـری  

۳-بوجود آوردن فتنه و کینه 

۴-تـحـریک بر انتقام جویی  

حکمت نهی از مسخره دیگران: 

در خود آیه شریفه حکمت و فلسفه نهی از سخریه و استهزاء را به ترتیب زیر بیان می فرماید 

 

عَسَى أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ  

عَسَـى أَن یَـکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ 

عیب جویی از دیگران: 

در بخش دیگر از آیه مسلمانان از عیب جویی نسبت به دیگران نهی شده اند  

وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ  

در ارتباط با معنی لَمْز:

لغت شناس معروف خلیل در کتاب العین می نویسد:

رَجُلٌ لُمَزَهٌ یَعیُبُک فی وَجْهِکَ لا مِنْ خَلْفِک 

یعنی انسان بصورت مواجهه و رودر رو طرف مقابل را مورد عیب جویی قرار بدهد و عیوب او را بشمارد

 

عیب جویی در روایات:  

با توجه به اینکه موضوع عیب جویی یکی از رذایل مبـتـلا بـه در جـامعه می باشد و نوع انسانها به این درد خانمان سوز مبتلا هـستند لذا ضروری دیـدم چـنـد روایـت در ارتـبـاط بـا قـبـح عـیـب جویی یاد آوری کنم

 

امیرمؤمنان (ع) فرمود:

تَتَبُّعُ الْعُیوبِ مِنْ اَقْبَحِ الْعُیوبِ وَ شرِّ السَّیِأتِ(۱) 

عیب جویی از زشت ترین عیب ها و بدترین گناهان است

 

در جای دیگر فرمود:

مَنْ بَـحـَثَ عَـنْ عُیوبِ النّاسِ فَلْیَبْدَءْ بِنَفْسِه(۲) 

کسی که در جستجوی عیب های مردم است باید از خودش شروع کند

 

در عهد نامه مالک فرمود:

وَ لیکن أَبْعَدَ رَعیتِکَ مِنْکَ وَ أَشَنَأهُمْ عِندک أَطَلَبُهُمْ لِمَعایِبِ النّاسِ 

باید منفورترین مردم نزد تو و دورترین آنها از تو کسی باشد که بیش از همه عیب جوی مردم است.

 

نامگذاری بد بر مسلمانان زشت است 

 

در بخش پایانی آیه شریفه دو مطلب اساسی مطرح شده است

۱-زشت و ناپسند شمردن نامگذاری بد به مسلمانان

بِـئْـسَ الاِسْـمُ الْـفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ  

۲-ظالم و ستمگر شمردن کسانی که از این قبیل گناهان توبه نکنند

وَمَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئِـکَ هُمُ الظَّالِمُونَ 

هر کس توبه نکند ستمگر است

و علت اینکه انسانهای مسخره کننده و عیب جو و یاد کردن دیگران ظلم و ستم شـمــرده شده چون مسخره کردن دیگری و یا عیب جویی از او و یا صدا کردن دیـگران بـا القاب زشت و شرمنده و سرافکنده ساختن آنان در جامعه از بزرگترین ظلمها و ستمگریها است

 

بهره گیری از ماه رمضان:  

با توجه به اینکه داخل ماه مبارک رمضان هستیم و بر سر سفره رحمت الهی نشسته ایم ضرورت دارد از ایـن فـرصـت طلایی برای توبه از گناهان و آلودگی ها بهره بگیریم امـام رضـا(ع) در آسـتـانـه مـاه رمــضـان خـطـاب بـه ابـوصـلـت هـروی مـی فرماید :

وَتُبْ الی الله مِنْ ذُنوبِکَ 

لِـیُـقْـبِـلَ شَهرُ اللهِ الیک 

وَ أَنْتَ مُخْلِصٌ لِلّهِ 

ولا تَدَعَنَّ أمانَهً فی عُنُقِـکَ اِلّا أدّیـتَـهـا  

ولا فی قَلبِکَ حِقداً عَلی مُؤْمِنٍ اِلّا نَزَعتَهُ  

ولا ذَنبـاً أَنْـتَ مُـرتَکِـبُهُ اِلّا قلَعتَ عَنهُ(۳) 

و از گـنـاهـانـت بـه درگـاه خـدا تـوبـه کـن تـا در حـالی مـاه خدا سوی تو اید که برای خدا خـالـص شـده بـاشـی هـیـچ امـانـتـی را بـر عـهـده خــویش باقی نگذار مگر آنکه عدا کرده بـاشـی و هـیـچ کـیـنـه ای را در دلـت نـسـبـت بـه مـؤمـنـی نگاه مدار مگر آنکه از دل به در آورده باشی و هیچ گناهی را که مرتب شدی رها مکن مگر اینکه از آن دست برداشته باشی

 

معنی تنابز به القاب : 

 

از جمله مواردی که در آیه شریفه مورد نهی قرار گرفته تنابز با القاب است یعنی انسان دیگران را با لـقـب های زشت یاد کند

وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ 

ابن منظور لغت شناس معروف عرب در کتاب ارزشمند لسان العرب می نویسد:

التنابُزُ: التداعی بالْاَلْقاب وَ هویَکثُر فیما کان ذَّماًّ 

یعنی تنابز صدا کردن دیگران بوسیله القاب است و زیاد در ذم کاربرد دارد ازجاج استاد ادبیات عـرب می نویسد :

در صدر اسلام عده ای بعضی از مسلمان را که قبلاً یهودی یـا نصـرانی بودنـد بـا همان لقب یاد می کردند فلانی یهودی بــود یــا نــصــرانـی بــود آیـه چـنـیــن الـقــاب را ســرزنــش مــی کـنــد

 

پی نوشت:

(۱) غرر الحکم/ ح ۴۵۸۱

(۲) غرر الحکم /ح ۸۴۸۹

(۳) عیون أخبار الرضا ج ۲ ص ۵۱