تفسیر قرآن کریم-جلسه پنجم

اندازه فونت :
۱۳۹۱/۰۶/۱۹

۵- تفسیر به رأی :

از جمله روشهای استخراج و کشف معانی آیات قرآن که در میان برخی از مفسران دیده می شود تفسیر به رأی است .

 

در این روش نظر و اندیشه مفسّر و اندیشه محور استنباط است و در فهم معانی و مقاصد آیات آزاد بوده ، مقیّد به تفکر وتعقل در محدوده خاص نیست . این روش درست در مقابل روش تفسیر نقلی قرار دارد .

 

در روایات بسیار و متواتر که بالحنی شدید در تقبیح تفسیر به رأی و منع از آن وارد شده موجب آن گشته است که این روش تفسیری در نظرتمام مفسّران طریقی ممنوع ، مذموم و غیر قابل قبولی تلقی گردد . این موضوع به علت صحت و تواتر روایات موجود در این باره امری مسلّم و مورد اتفاق جمیع علمای اسلام است اما در عمل بسیاری از مفسّران دانسته یا ندانسته تحت عناوین مختلف از روش انحرافی تفسیر به رای پیروی نموده مرتکب این اشتباه بزرگ می شوند . در این میان عده‌ای از مفسران نیز هر کدام دیگری را به اعمال تفسیر به رأی متهم نموده است و به همین علت علماء ، در مفهوم تفسیر به رأی نیز اختلاف کرده اند و معانی مختلفی برای روایات مربوط به تفسیر به رای ابراز نموده اند .

 

روایات تفسیر به رای :

ابتدا بخشی از روایات را مطرح می کنیم بعداً دیدگاه دانشمندان را می آوریم که در ارتباط با مفهوم تفسیر به رای ذکر کرده اند .

۱- جایگاه مفسّر به رای آتش است :

محدثان شیعه و سنّی از رسول اکرم (ص) نقل کرده‌اند که ایشان در مواضع مختلف و به تعابیر گوناگون فرمودند :

« مَنْ فَسَّرَ القُرآنَ بِرِأیِهِ فـَلْـیَـتَـبَـوَّأْ مَـقْـعَـدَهُ مِـنَ الـنَّـار »»

کسی که قرآن را به رای و نظر خود تفسیر کندجایـگاهـش آتش جهـنـم است .

۲- مفسّر به رای برخدا دروغ بسته است :

باز از آن بزرگوار نقل شده که فرمودند :

« مَنْ فَسَّرَ القُرآنَ بِرِأیِهِ فَقَد افتری علی الله الکذِبَ »

کسی که قرآن را با اندیشه و نظر خود تفسیر کند بر خدا دروغ بسته است .

۳- مفسر به رای خطا کار است :

باز در مقدمه تفسیر برهان از رسول خدا (ص) آورده می فرماید :

« مَنْ فَسَّرَ القُرآنَ بِرِأیِهِ وَ اِن اصاب فَقَد أخطأَ »

کسی که مطابق رای خود قرآن تفسیر کند اگر سخن او مطابق با واقع هم باشد باز به خطا رفته است .

۴- مفسّر به رای بی ایمان است :

مرحوم علامه مجلسی در بحار الأنوار ازامام رضا علیه السلام و ایشان از حضرت علی (ع) ایشان از رسول خدا (ص) نقل می کند که فرمود :

« مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ کَلَامِی »

آن کس که کلام مرا به رای و نظر خود تفسیر کند هرگز به من ایمان نیاورده است .

با توجه به آیاتی که نمونه ای اندک از آنها نقل شده میزان شدت و حرمت تفسیر به رای و منع از آن به خوبی روشن می شود.

اکنون باید دید معنای حقیقی تفسیر به رای چیست ؟

نظریات دانشمندان در مفهوم تفسیر به رای

۱- مرحوم طبرسی :

در تفسیر مجمع البیان در مقام توجیه کلام رسول خدا صلی الله علیه واله که فرموده :

« مَنْ فَسَّرَ القُرآنَ بِرِأیِهِ فـَلْـیَـتَـبَـوَّأْ مَـقْـعَـدَهُ مِـنَ الـنَّـار» (۱)

می گوید : معنای حدیث اگر صحیح باشد ، این است که هر کس قرآن را بر رأی ونظر خود حمل کند و به مقتضای شواهد الفاظ و قراین عمل عمل ننماید اگر سخن او مطابق با واقع هم باشد باز به خطا رفته است .

۲- علامه طباطبائی :

در مقدمه تفسیر المیزان می فرماید : از روایات و آیات چنین استنباط می‌شود که نهی از تفسیر به رای متعلق به روش تفسیر و استخراج مقاصد قرآن می باشد به این معنی که مفسّر می‌کوشد در فهم کلمه الهی همان روشی را به کار گیرد که در فهم کلام مخلوق با آن مأنوس است .

۳- جمعی از مفسّران متأخر :

کسانی که تفسیر قرآن به قرآن را تنهاروش صحیح می‌دانند در معنی تفسیر به رای می‌گویند : تفسیر به رای یعنی استمداد از غیر قرآن در فهم و بیان معانی و مقاصد قرآن

۴- طرفداران تفسیر نقلی :

کسانی که تنها راه درست تفسیر قرآن را تفسیر نقلی یا روائی می دانند از نظر آنان تفسیر به رای شامل هر گونه تفسیری است که در آن از غیر روایات استفاده باشد

نمونه هائی از تفسیر به رای :

۱- در سوره الناس یک نفر التقاطی طبق نقل آیه ا… مکارم شیرازی ( الله ) را که به معنی معبود است به ابدآل ، و ( جّن ) را به معنای ناپدید تفسیر کرده است .

۲- فخر رازی صاحب تفسیر الکبیر در تفسیر آیه شریفه

« إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِم أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ وَ سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُون‏ »

همانا کسانی که کافر شدند چه ایشان را انذار دهی و چه ایشان را انذارشان نکنی بر ایشان یکسان است .

می گوید : این آیه دلالت بر جواز تکلیف به محال دارد زیرا با فرض کفر و علم خدا به کفر امر به ایمان محال است و در آیه به این محال مسلم امر شده است

۳- بعضی از مفسّران جدید در تحت تأثیر پذیری از دانش مادی امروزی بعضی از تفسیرها به رای انجام داده اند از قبیل :

الف : تفسیر کردن آیات مربوط به خلقت بر اساس نظریه تکامل

ب: تفسیر کردن آیات معاد بر اساس اصول مادی علمی

ج : تفسیر کردن آیات مربوط به معجزات انبیاء به امور عادی که از هر انسانی ساخته است .

پی نوشت :

(۱) مقدمه تفسیر مجمع البیان

 

سوال خود را مطرح کنید :